Xosé María Lema Suárez, premio San Martiño de Normalización Lingüística

Desde a Real Academia Galega:
Xosé María Lema Suárez (Vimianzo, 1950) recollerá a mediados de novembro o premio San Martiño de Normalización Lingüística en recoñecemento á súa traxectoria. O académico correspondente resultou distinguido nos XXVIII galardóns que concede a Asociación Cultural O Brado, na modalidade Premio á normalización lingüística a toda unha vida.
Nesta edición tamén foron recoñecidos Manuel Pereira Valcárcel co Premio á difusión da lingua na comarca de Tabeirós-Terra de Montes e Uxía Senlle co Premio á normalización no ámbito galego. Os galardóns serán entregados nun acto aberto a todo o público que terá lugar no Teatro Principal da Estrada a segunda semana de novembro. (…)”

Pontevedra: III Xornada de Onomástica Galega. Os alcumes

A Coruña: Simposio María Victoria Moreno, os 27 e 28 de novembro

María do Cebreiro: “A produción cultural debe asumir a herdanza do rural desde unha perspectiva contemporánea e crítica”

Desde a Real Academia Galega:
“(…) A catástrofe do Prestige marcou un antes e un despois na produción cultural, especialmente arredor da poesía, que dalgún xeito testemuñou o impacto que provocou na sociedade. Porén, “outros procesos de perda e de reconfiguración territorial”, como os derivados dos incendios forestais, “non tiveron a mesma resposta” desde a literatura, nin en forma de novelas nin de poesía. A profesora de Teoría da Literatura e Literatura Comparada da Universidade de Santiago de Compostela vincula este diagnóstico a unha evolución paradoxal relacionada co mundo rural. “Todos os galegos pertencemos ao medio rural dalgunha maneira e a nosa articulación discursiva como cultura dálle moito peso historicamente pero, en cambio, semella que nos fose máis difícil rexistrar ou ler os procesos de transformación contemporánea que sofre, cando o que está a acontecer agora mesmo nel é algo moi brutal”, sinala en referencia aos devanditos incendios, a caída do prezo do leite ou o despoboamento.
Para María do Cebreiro é abraiante que esta situación non estea a dar unha resposta maior desde a expresión cultural. “Todos sabemos que está pasando algo pero non temos ferramentas nin para describilo, nin para facer un loito desa perda, nin para atopar solucións. Pero eu creo que desde a produción cultural hai que asumir esta herdanza desde unha perspectiva crítica e contemporánea, non podemos desentendernos dela. Estou pensando de novo, por exemplo, no caso dos incendios forestais; eu non son novelista pero paréceme que é para pensar literariamente, porque ao final tamén estamos desaproveitando un potencial que temos. Probablemente, atraídos polos cantos de serea de modelos urbanos, identificamos con modernidade cousas que non o son, ou que en todo caso teñen menos que ver co que nos está acontecendo que outras que temos ao lado e que nin sequera somos capaces de testemuñar”, profunda.
Dúas excepcións a esta norma son as obras da académica Chus Pato e de Lupe Gómez, que ofrecen cadansúa “resposta crítica” ante a desarticulación do tecido rural. “Escollín as dúas para este relatorio porque son poéticas moi singulares. En principio non é doado establecer similitudes entre elas, agás esa concepción crítica que teñen dos procesos de perda do mundo rural”, explica. “O ton da poesía de Lupe Gómez é de moita intensidade afectiva e a posición de Chus Pato é probablemente máis intelectualizada. Bebe do discurso filosófico contemporáneo, paréceme moi interesante como aplica, por exemplo, a teoría de Giorgio Agamben sobre o holocausto á conversión do medio rural galego en ruína, á destrución dun modo de vida. No caso de Lupe Gómez, a relación con esta cuestión é máis visceral, máis baseada seguramente no rexistro da propia experiencia. Ao ser as dúas tan distintas, tamén constitúen un bo banco de probas para pensar estes problemas”, detalla. (…)”

O Día das Letras Galegas de 2019 estará dedicado a Antón Fraguas

Desde a Real Academia Galega (fotografía do autor, do Consello da Cultura Galega):
“Antón Fraguas protagonizará o Día das Letras Galegas de 2019. Así o acordou o sábado7 de xullo o Pleno da Real Academia Galega na sesión ordinaria celebrada na sede da institución, na rúa Tabernas da Coruña. Membro das Irmandades da Fala e do Seminario de Estudos Galegos (SEG) na mocidade, historiador, etnógrafo, director e presidente do Museo do Pobo Galego, profesor depurado polo franquismo e querido polo alumnado, narrador oral excepcional e intelectual cunha popularidade pouco común, Antón Fraguas Fraguas (Loureiro, Cotobade, 1905 – Santiago de Compostela, 1999) dedicou a vida ao estudo da cultura e do territorio galegos desde distintos eidos, con especial atención e mestría á antropoloxía. Cos seus traballos e conferencias contribuíu ademais a defender o galego como lingua de expresión válida para calquera coñecemento, unha idea cuxa reivindicación segue a ser necesaria.
A biografía de Antón Fraguas é un percorrido por boa parte da historia galega do século XX. Entrou en contacto desde moi novo co galeguismo, cando estudou bacharelato en Pontevedra, unha etapa decisiva no rumbo que seguiría. Alí empezou a xermolar, como alumno no Instituto Xeneral e Técnico, o seu interese pola cultura galega da man de docentes como Antón Losada Diéguez, Castelao e Ramón Sobrino Buhigas. Foi, de feito, un dos fundadores, en 1923, da Sociedade de Lingua, nada co obxectivo de defender o galego e de elaborar un dicionario. Xa na etapa universitaria en Santiago ingresou, en 1924, nas Irmandades da Fala e colaborou co SEG, do que logo sería membro numerario.
Nesta institución inaugurou en Galicia, baixo a dirección de Ramón Otero Pedrayo, os estudos de xeografía histórica, e abordou o Entroido e outros temas sobre a súa terra. Nestes tempos de mocidade publicou con asiduidade en Nós e A Nosa Terra. Comezaba unha obra, ampla e curiosa, con máis de trescentos libros e artigos de revistas, ademais de incontables anacos de xornais, nos que Galicia era o seu motivo esencial.
Antón Fraguas escribiu sobre xeografía, cunha proposta de comarcalización da que aínda se pode seguir tirando proveito; cultivou a historia, deixando biografías de personaxes ilustres como Murguía ou Castelao e a que foi a súa tese de doutoramento, sobre o Colexio de Fonseca da Universidade de Santiago de Compostela; e fixo tamén achegas á arqueoloxía. Pero o campo no que quizais máis destacou foi o do estudo da cultura campesiña, e en especial da súa parte espiritual. Festas, crenzas, romarías, cantigas, usos e costurmes, dicires etc. aparecen nos seus ensaios e conferencias que eran, en palabras do profesor Eiras Roel, non só amenos relatos, senón unha manifestación temperá e adiantada para Galicia do que hoxe se deu en chamar a historia das mentalidades.
Tras exercer como profesor auxiliar de Xeografía e Historia na USC, en 1933 incorporouse como docente ao instituto da Estrada, posto do que foi separado ao comezar a guerra civil. Por este motivo tivo que dedicarse ao ensino privado, que exerceu nunha academia propia, a Menéndez Pelayo, aberta en 1938 na rúa Algalia de Abaixo de Santiago. A partir de 1942, unha vez revisado o seu expediente de depuración, compatibilizou a dirección desta escola coa docencia na Facultade de Filosofía e Letras, que reclamara os seus servizos, ata que en 1950 gañou unha praza de catedrático de instituto. Ensinou primeiro no Instituto Masculino de Lugo e en 1959 acadou o traslado ao daquela Instituto Feminino Rosalía de Castro de Santiago, onde compaxinou o ensino medio co universitario ata a súa xubilación forzosa en 1975.
Compaxinou o ensino coa investigación en contacto con distintas institucións como o Instituto Padre Sarmiento ou a Real Academia Galega, na que ingresou en 1956 co discurso Coplas que se cantaban nas ruadas de Loureiro de Cotobade. En 1963 foi nomeado director do Museo Municipal de Santiago en Bonaval e en 1976 participou na creación do Museo do Pobo Galego, do que foi director e presidente. Foi tamén, xa na Autonomía, coordinador da sección de antropoloxía cultural do Consello da Cultura Galega. Desde estas palestras organizou e colaborou en congresos e xuntanzas científicas que serviron de foro de discusión e de posta ao día do universo da etnografía galega.
Recibiu, entre outras distincións, o Pedrón de Ouro, a Medalla Castelao, o Premio Trasalba, a Medalla ao Mérito Cidadán e Cultural do Concello de Santiago, o Premio de Investigación e o Premio das Letras e das Artes da Xunta de Galicia, ou o nomeamento de cronista xeral de Galicia.”

O VI Coloquio Luso-Galaico sobre a Saudade homenaxea a Andrés Torres Queiruga

Desde a Real Academia Galega (foto da RAG):
“Máis de vinte e cinco especialistas participaron ao longo de tres días no VI Coloquio Luso-Galaico sobre a Saudade, organizado polo Instituto de Filosofia Luso-Brasileira, o Instituto de Filosofia da Universidade do Porto, o Centro Português de Vigo, a Facultade de Filosofía da Universidade de Santiago de Compostela a través do Departamento de Filosofía e Antropoloxía, a Universidade Católica Portuguesa, o Movimento Internacional Lusófono e mais a revista Nova Águia.
A edición deste ano serviu de homenaxe a Andrés Torres Queiruga, cuxos estudos teñen profundado en numerosas ocasións na filosofía da saúdade. Este mesmo tema centrou o seu discurso de ingreso na Real Academia Galega, pronunciado en 1980 e dispoñible nesta ligazón.
O Colexio Apóstolo Santiago de Vigo acolleu o sábado varias intervencións sobre o académico. Luís G. Soto e Marcelino Agís Villaverde abordaron distintos aspectos sobre a saudade e o filósofo, Renato Epifânio achegou o relatorio titulado “Repensando o ateísmo: entre Andrés Torres Queiruga e José Marinho” e Rocío Carolo Tosar, “O carácter ontolóxico da saudade: Ramón Piñeiro e Andrés Torres Queiruga”. A intervención do propio homenaxeado púxolle o ramo á xornada, na que tamén se presentou o número da revista Nova Águia dedicado á quinta edición do Coloquio Luso-Galaico sobre a Saudade.”

Anagnórise, a novela que retratou o que pasaba na túa clase do instituto”

Desde a Real Academia Galega:
“”Para min Anagnórise é a mellor novela de María Victoria Moreno, a máis redonda, e pervive hoxe en día”, sentencia Marilar Aleixandre. A académica comezaba a escribir cando en 1988 saíu do prelo a historia de Nicolau Aríns, que xira arredor da viaxe que este comparte coa muller que o recolle en autostop cando escapa da casa para xuntarse en Madrid cuns amigos relacionados co tráfico de drogas. Con ela, a súa autora entrou na prestixiosa lista de honra do IBBY e revolucionaría a literatura xuvenil galega. “Foi fantástico ver que as personaxes eran máis próximas, que poderían ser calquera de nós e que falaba de problemas que pasaban na miña clase”, conta Eli Ríos. A escritora recorda xunto a outras mulleres do mundo da cultura tamén adolescentes naqueles anos, Ledicia Costas, Eva Mejuto, Lorena Conde e Montse Pena, o que significou para elas a lectura deste libro de nome estraño, e mesmo coñeceren a autora. A obra inspira tamén a canción do mesmo nome composta pola Banda da Loba co gallo do Día das Letras Galegas. (…)
Ledicia Costas (1979): “Fíxome conectar con obras que para min eran esenciais, como ‘Rebeldes’ ou ‘A lei da rúa'”
Non lembro exactamente o curso no que lin Anagnórise. Intúo que debía estar cursando segundo de BUP. Daquela eu lía moita LIX traducida ao castelán, mais o meu coñecemento da LIX galega era ben escaso. Houbo varios libros que me marcaron durante os meus anos de instituto. Un deles foi Anagnórise. Desta obra sorprendérame, sobre todo, a proximidade, o preto que eu me sentía dos personaxes e das circunstancias que estaban a vivir. Aquel rapaz que facía autostop, ben podía ser calquera dos meus compañeiros. María Victoria Moreno fíxome conectar a través deste libro con obras que para min eran esenciais, como Rebeldes ou A lei da rúa, de Susan E. Hinton. Lembro que me impactara o xeito en que a misteriosa condutora dese vehículo que se detén para levar a Nicolau ata Madrid, vai desmontando un a un os prexuízos de xénero do protagonista, algo que eu xamais atopara nun libro ata ese momento. Tamén o tratamento das drogas, do amor na adolescencia, a xestión das emocións. A lectora que eu era daquela, fixo unha viaxe iniciática paralela á de Nicolau. Estes días, aproximadamente 24 anos despois do meu primeiro achegamento a esta obra, relina. Remexeume dentro algo que levaba décadas durmido. Iso só o conseguen as historias que deixan pouso. Anagnórise é un libro que debe estar en todas as aulas de secundaria. O mellor xeito de lle render homenaxe é léndoo, para que siga brillando coa mesma forza.
Eli Ríos (1976): “Ata as conversas xiraban na volta doutras que tivera coas miñas compañeiras!”
Naqueles catorce ou quince anos, nos que estaba descubrindo historias como O vixía no centeo, Rebeldes ou Bajarse al moro, entrou Anagnórise na miña vida. Abrín as súas páxinas e o primeiro que me chamou a atención foi que non acontecían as cousas nun lugar afastado. Non. Foi fantástico ver que as personaxes eran máis próximas, que poderían ser calquera de nós e que falaba de problemas que pasaban na miña clase. Ata as conversas xiraban na volta doutras que tivera coas miñas compañeiras! E, ao mesmo tempo, era unha novela e quería saber que pasaba nesa viaxe, mentres me mergullaba cada vez máis nos lugares e na música sen saber que ía camiño de sorprenderme a revelación de Xulia e… ese final!
Relín esta novela de adulta e sorprendeume moito como está tecida ata a última liña e comprendín o que só intuía na xuventude: a autora fiara tan ben a historia que non podía ser doutro xeito. E foi xenial revivir aquelas sensacións tan vivas e sensitivas que, na altura, me achegaron a realidades sobre as que pensar… e moito!
Lorena Conde (1980): “María Victoria Moreno foi a miña particular Xulia Andrade. Fíxonos donas de nós”
Se miro atrás, hai arredor dunha ducia de enredos de todas as miñas cordas que marcan outros tantos cambios de rumbo afortunados. Un destes nós deuse en 1997 e serviu para tecer parte da rede para a que miro cando o arame sobre o que camiño se me fai moi alto.
María Victoria Moreno foi a miña particular Xulia Andrade. A muller que non se limitou a empurrarme pola programación da materia correspondente. A muller que, cando máis dúbidas tiven, cando máis contradictorio era todo, me preguntou que era o que realmente quería facer eu. E ninguén (nin antes nin despois) me preguntou iso con tanta verdade. Dela veu a atención á voz que me fala todo o tempo dunha dobra na realidade que se desvela un case nada cun airiño, coma unha cortina movida apenas por unha brisa lene. Por iso hai que estar tan atenta.
María Victoria Moreno oíu como medraba nas alma das súas alumnas unha vexetación vizosa e nova e soubo sementar en nós unha inquedanza alegre que se nos amarra con raíces poderosas, coma as das hedras que gabean polo carballo forte e se valen desa verticalidade xenerosa para medrar.
María Victoria Moreno ensinounos a buscar o noso lugar no mundo e tamén que máis vale Quixote desasido da realidade, mais honesto, ca vilán nos seus cabais, pero hipócrita.
María Victoria Moreno fíxonos donas de nós e ese legado está tan vivo coma a súa literatura.
Eva Mejuto (1975): “Ler Anagnórise e coñecer a María Victoria marcou no meu inconsciente un rumbo a seguir como lectora e como escritora”
Lin Anagnórise no 1989, xusto o ano que entrei no Instituto de Vilalonga e coñecín a María Victoria Moreno. Non tiven a sorte de ser alumna súa, como arelara desde a EXB ao saber que alí había unha ESCRITORA (unha de verdade, que non era só un nome impreso na capa do libro. E ademais, unha muller!), naquel centro rural que non tiña moi boa sona na bisbarra (era moito máis chic ir estudar a Pontevedra).
Nos últimos anos 80 da miña adolescencia pouca era a LIX galega que circulaba nas aulas e nas librerías (eu só lembro ter lido Memorias dun neno labrego de Neira Vilas e O misterio das badaladas de Xabier DoCampo). Pero para min ler Anagnórise foi outra cousa, foi ter conciencia do oficio da escrita da man da propia autora. Era ben doado recoñecela polos corredores, co seu cabelo negro, mesto, recollido nun moño e lentes grandes. Co seu andar grave, ergueito, orgulloso, sempre fumando, sempre atenta á rapazada que lle preguntamos calquera cousa só por escoitala falar con esa forza, esa paixón. E o marabilloso da obra non era só que nola tivera dedicado senón que, ademais, falaba de nós, da nosa época, o noso contexto, a nosas dúbidas, medos, teimas, preocupacións… A súa publicación supuxo sentirnos parte da historia, do proceso creativo, do seu universo. Ler Anagnórise e coñecer a María Victoria marcou, no meu inconsciente, un rumbo a seguir, como lectora e como escritora e a seguir o consello que un día me deu, cando lle preguntei pola métrica dun poema que estaba a escribir para a revista do instituto: “Non te preocupes tanto con medir os versos, ese non pode ser un obstáculo para escribir. Na poesía, o que realmente importa é a medida dos sentimentos”. Obrigada, María Victoria, polo referente que fuches para min e para moitas outras, na literatura, na vida e na métrica dos sentimentos.
Montse Pena Presas (1981): “Por primeira vez en moito tempo, un libro entendíame e falábame directamente a min e á miña incomprensión do que supoñía medrar”
Camiño, autostop, drogas, amor e desamor, autocoñecemento, sorpresa, prexuízos, desconcerto, o inesperado da existencia. Frases que se subliñan e que fican con unha para sempre. Así recorda, coma nun flash, a lectora de doce ou trece anos que eu era a principios dos anos noventa, o seu encontro casual con Anagnórise, aquel título raro que moitas non puidemos deixar de pronunciar, non sen antes telo que buscar no dicionario.
Quizais o corpo quere lembrar tamén a sensación de que un libro, por primeira vez en moito tempo, me entendía, e me falaba directamente a min e á miña incomprensión do que supoñía medrar. Á vez, enfrontábame a unha busca que me había acompañar sempre: a do camiño propio, a de procurar quen se é en cada cousa que se fai para tentar non perderse a unha mesma. E, asemade, Anagnórise aprendeunos a toda unha xeración o pracer da conversa compartida, da pregunta punxente que abre fendas por inesperada. En definitiva, o valor da palabra para cambiar o mundo: primeiro mudando o nimio para despois concentrarse en transformar o profundo. En esquecer e derrubar prexuízos absurdos, en saber valorar o amor cando se presenta, en ser capaces de entender que hai persoas que fican pouco acompañándonos, pero transforman a nosa vida por sempre. Non está mal para unha novela xuvenil, dirían algúns. É extraordinario para calquera obra literaria, penso eu. Sobre todo porque segue dando chaves fundamentais para abrir as fiestras da adolescente que un día, de súpeto, se atopa coa vida en forma de novela.”

A Academia celebrou a literatura e o compromiso cívico co idioma de María Victoria Moreno

Desde a Real Academia Galega:
“Escritora, profesora, editora e activista da lingua e a cultura de noso, María Victoria Moreno foi tamén veciña ilustre de Pontevedra. Coma Castelao, non tiña partida de nacemento que acreditase tal condición, pero foi nesta cidade onde decidiu vivir e onde morreu en 2005, salientou Fina Casalderrey, unha das tres voces do Pleno da Academia que retrataron a autora na sesión extraordinaria celebrada hoxe no Teatro Principal da localidade co gallo do Día das Letras Galegas. A académica percorreu escenarios vitais e literarios desta muller “sabia e afouta” tras a análise que ofreceu Marilar Aleixandre das tensións entre a igualdade e os roles das mulleres na vida e na obra da escritora. Xesús Alonso Montero recuou ata o curso 1965-1966, cando a coñeceu en Lugo, onde foi docente dous cursos. Foi alí onde agromou o compromiso cívico e literario da homenaxeada co idioma, que a levaría a realizar en pleno franquismo “un apostolado lingüístico que non tiña precedentes en Galicia” e polo que foi represaliada coa retirada do pasaporte. (…)
O presidente da Real Academia Galega abriu o acto logo da interpretación da Marcha do Antigo Reino de Galicia a cargo do grupo Os de Algures, que tamén lle puxo o ramo á celebración coa interpretación do Himno. Víctor F. Freixanes destacou na clausura a faceta que a propia María Victoria Moreno (Valencia de Alcántara, 1939 – Pontevedra, 2005) priorizaba, a de profesora, que consideraba “o mellor oficio do mundo”. Exerceuno contaxiando, igual que coas súas obras, dirixidas sobre todo ao público infantil e xuvenil, “a paixón pola literatura e a conciencia lingüística, sementando futuro para a fala”, expresou ante o público do Teatro Principal, entre o que se atopaban persoas que quixeron render tributo á súa antiga mestra.
Marilar Aleixandre abriu deseguido a quenda das alocucións académicas desde a perspectiva de xénero cunha intervención titulada “Escribir ou pasar o ferro: tensións entre a igualdade e os roles das mulleres en María Victoria Moreno”. “Os libros de María Victoria Moreno contribúen a desarmar estereotipos, a mudar representacións sociais que limitan os roles e actividades das mulleres. Os seus escritos autobiográficos revelan o modo en que ela, como moitas mulleres neses anos e aínda hoxe, se viu obrigada a escoller entre pasar o ferro ou escribir, a deixar de escribir por pasar o ferro. Malia estes atrancos, María Victoria foi quen de elaborar unha obra narrativa e ensaística de grande calidade, a contribuír coa súa escrita e co seu compromiso á causa da lingua galega e á consolidación da literatura infantil e xuvenil. Isto en tempos roubados ao sono e á cociña, en calquera espazo onde puidese encontrar un mínimo acougo. Temos a esperanza, que María Victoria de certo compartiría, de que cada vez sexan menos as mulleres que deban enfrontarse a eses dilemas”, concluíu a académica. (…)
O acto continuou co discurso de Fina Casalderrey, “María Victoria Moreno: Vento da terra”. O título elixido pola académica e amiga persoal da autora incorpora o pseudónimo co que María Victoria Moreno presentou en 1972 o Conto de Mariquiña ao Premio O Facho, que serviu de ganduxo nunha intervención chea de referencias á cidade que a acolleu, Pontevedra, e á súa personalidade a través de fragmentos da súa obra. “María Victoria Moreno é un vento de terra que, polo seu inmediato compromiso no sentir e no vivir, adquire por vontade propia a nacionalidade galega con ese compoñente consubstancial a todas as historias de amor, maior, sen dúbida, por se tratar de tempos nos que o vento non era precisamente brisa”, dixo parafraseando a protagonista destas Letras Galegas e o título da primeira novela que escribiu, Onde o aire non era brisa, ambientada nos anos do franquismo. (…)
O compromiso coa lingua galega da escritora agromou en Lugo e herdouno, segundo ela mesma dixera e recordou Fina Casalderrey, de Xesús Alonso Montero, quen centrou a súa intervención neste trazo central da traxectoria da autora. “María Victoria Moreno protagonizou unha auténtica proeza intelectual nun tempo e nun espazo cultural que esixía, por parte dela, convencemento fondo, afouteza e clara determinación”, arrincou o académico, que trasladou o público ao Lugo dos anos 60. Foi alí onde a coñeceu, no curso 1965-1966, cando se incorporou como docente de Lingua e literatura españolas ao Instituto Masculino, onde el dirixía o departamento destas materias. Empezou así unha estreita relación entre os dous, reflectida no seu primeiro libro, Mar adiante (1973), onde varios protagonistas levan os nomes dos fillos do académico. (…)”