Entrevista de Antón Escuredo a Suso Lista en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): Como “armou” esta “travesía” en trece relatos que aparecen na obra?
– Suso Lista (SL): Se comezamos polo nome, escollín Travesía relacionándoo co peor vento que temos no mar. O vento forma parte dos catro elementos e, desta maneira, completo a serie dos outros tres libros que fixen dedicados á auga, á terra e ao lume: Salseiros, Xeixos e Charamuscas. E son trece por ser unha ducia pesca que leva trece unidades de sardiñas, tal e como se vendían antes. E para nada é un número de mala sorte, todo o contrario, é unha sorte que che dean trece cunha ducia.
Son relatos curtos. Síntome máis cómodo con esta fórmula que con outras máis extensas. Levaba tempo sen escribir. Despois da novela Como a roda no muíño que saquei en 2020 non tiña moito interese e de repente quixen pórme outra vez. Sabía que tiña que rematar os catro elementos. Tiña algún xa escrito mais cando me puxen foi todo moi rápido, en tres meses tiña o libro rematado para publicar.
– ND: Nas historias que conta neste libro baséase na realidade que o arrodea?
– SL: Neste libro en concreto baséome na miña propia vida. Vivo en Corme, na Costa da Morte, e case todos os personaxes que fago teñen moito de reais, son de aquí e teñen que ver coa miña propia experiencia. Fago literatura propia da Costa da Morte, aquí non a coloco por quedar ben. Con todo, introduzo moitos temas que me interesan, como é o flamenco que me quedou de facer a ‘mili’ en Cádiz e coñecer persoas moi interesantes. Podo dicir que a miña vida entra na obra e nela sae tamén a etapa que pasei na mariña mercante ou como percebeiro. No meu libro falo de nós mesmos, de como respiramos. (…)”
Arquivos da etiqueta: Antón Escuredo
Suso de Toro, escritor: “Esforceime nos anos 80 por ofrecer outra visión da Galiza”
Entrevista de Antón Escuredo a Suso de Toro en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): Unha reedición sempre é voltar ao pasado. Non é a primeira vez que chega ás librarías unha obra súa publicada anos atrás. Neste caso, con Land Rover, lembra como naceu?
– Suso de Toro (ST): Publicouse en 1988 mais eu xa comezara a escribila e tiña unha primeira versión en 1986, despois de sacar Polaroid. Debo explicar como, unha vez está na rúa un libro tan aberto como Polaroid, do que agora xa van 40 anos, empezo a escribir Land Rover. É un libro moi distinto, aparentemente. Se o primeiro era aberto e construído con fragmentos moi diversos, a outra era unha novela canónica do século XX. Hai saltos no tempo e no espazo, con linguaxes diversas, mais é unha única historia moi trabada, fechada, con lóxica e tráxica. Había un contraste.
Polaroid catalizou un público que esperaba algo, que desexaba algo da literatura galega. Había moita xente que estaba esperando algo distinto na literatura galega, que ocorrese algo distinto e que se fixase. Basicamente foi unha xeración. En certo modo houbo quen celebrou a chegada dese libro mais houbo outra que non. Houbo unha reacción en contra por parte de certa crítica. Dalgún modo había quen dicía que non era un libro dun autor serio. Ou que non tiña capacidade como para nomealo como un verdadeiro autor. Creo que por este motivo veu a miña resposta nunha especie de demostración de que se non escribín antes unha novela “canónica” foi porque non quixen. Land Rover foi unha resposta a unha parte da recepción de Polaroid.
– ND: Contou nalgunha ocasión que escribiu Land Rover nunha mesa de cámping e só contaba cun bolígrafo e cun caderno…
– ST: Si, é certo. Aínda teño o caderno gardado nunha caixa. É curioso que os libros que escribín despois, e até hoxe, exíxenme moito máis. En Land Rover só tiña que inventar, e de memoria, unha historia e uns personaxes. Era algo que podía resolver de maneira doada cun caderno grande e cun bolígrafo.
– ND: A memoria sempre estivo presente na súa obra e Land Rover non é unha excepción. Neste caso fala da memoria familiar.
– ST: Realmente unha parte da miña obra, da miña vida e da miña elaboración da memoria persoal, en paralelo á obra literaria, ten relación con iso. Coa procura de reconstruír unha memoria familiar que non tiña. De feito outro libro, Sete palabras, está dedicado a construír a memoria que non tiña dunha parte da miña familia, da paterna.
– ND: Ademais, introduce na historia a fenda que significou na sociedade galega o Golpe de Estado e a posterior represión. Foi consciente dalgunha maneira de que era unha demanda que tiña a súa xeración?
– ST: Remítome aos anos da orixe do conflito, si. Xa en Polaroid aparecía nunha parte na que fago unha síntese, un intento de explicar a sociedade galega do momento, rota e confusa, que ten unha porcentaxe de autoodio. Busquei representala. Tamén o fixen en Land Rover a través dunha familia en concreto que mostra unha sociedade rota e chea de violencia interna, moi autodestrutiva. É unha visión dura da sociedade galega.
Esforceime nos anos 80 por ofrecerlle ao público lector, nese e noutros libros, unha visión da Galiza distinta da que se quería e lle gustaba representar á literatura galega. Nese momento representábase á sociedade galega como unha vítima. A miña visión é moito máis dura e máis autocrítica. Nese momento a miña obra estaba ao servizo de representar outra visión do noso país. (…)”
Arantza Portabales, escritora: “O oficio de contar ten que sustentarse na honestidade”
Entrevista de Antón Escuredo a Arantza Portabales en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): Leva once anos no mundo literario. Descubriu o segredo para captar en boa medida a atención de lectoras e lectores?
– Arantza Portabales (AP): Comecei cos microrrelatos e sigo pensando que o que se pode contar en cinco palabras non se conta en oito. Practico moito a economía da linguaxe cando escribo, cousa que non fago na vida real porque cando escribo permítome facer algo que non fago na vida: pensar antes de falar. Teño un estilo moi depurado.
Din que coido moito ao lector, que teño coidado coa xente. Realmente, gústame moito o que fago. Hai moita paixón e moita verdade no que escribo. Por suposto non hai verdade nos asasinatos mais cando unha historia ten verdade é cando realmente o que pasa ao redor dela nos chega.
Evidentemente non vivimos nun lugar onde a alguén lle cortaron a cabeza mais todos coñecemos sitios onde sabemos o que é que lle digan a unha “filla de solteira” ou que a outra “a deixou o mozo, a ver quen a vai querer agora”. Ao final son historias humanas. Penso que gusta moito retratar como somos e como fomos.
– ND: Como é o oficio de contar sabendo que tes diante xente que segue as súas historias?
– AP: O oficio de contar ten que estar sempre sustentado pola honestidade e por unha clara vocación de lecer. Claro, a literatura tamén proe. Fainos enfrontarnos a nós como somos, ao que non nos gusta de nos mesmos. Mais iso encadrase dentro dunha actividade que ten que ver con algo para un mesmo que é ler, algo que evidentemente se perde. Mesmo estamos perdendo a capacidade de concentración como consecuencia dos móbiles. Agora estamos afeitos á inmediatez.
Pola contra, hai unha gran satisfacción cando a lectura engancha. Sempre conto a anécdota que tiven nun club de lectura da Once, con invidentes, no que me dixeron algo marabilloso: lendo séntense iguais aos demais. A razón disto é que nun libro entras a cegas. Cadaquén chega aos personaxes dunha maneira. Iso non o dá ningún tipo de actividade de lecer, nin no audiovisual, evidentemente. É o único espazo que tes para interactuar coa obra.
Un pouco tamén sucede coa arte, coa pintura, coa exposición artística na que o artista, o escultor, o pintor fai unha obra mais a sensación é propia da persoa que a mira. Por iso penso que ese é o espazo co que teño unha clara vocación de que a xente o pase ben. Temos que recuperar o divertido que é ler. Moitísimos dos meus lectores repítenme iso constantemente. E non me avergoña que os meus libros sexan entretidos. (…)”
César Morán: “Concibo a música sen letra, mais para min é importante a relación entre música e texto”
Entrevista de Antón Escuredo a César Morán en Nós Diario (a entrevista íntegra no Sermos Galiza que acompaña o Nós Diario no 3 de abril):
“(…) – Nós Diario (ND): Naceu e viviu os seus primeiros anos de vida no Bierzo. De que maneira marcaron o seu interese posterior pola lingua galega?
– César Morán (CM): Nacer alí explícase polo percorrido vital do meu pai, que daquela era xefe de Estación en Toural dos Vaos e nacera en Valtuille de Arriba, entre os municipios de Cacabelos e Vilafranca do Bierzo. Estivo emigrado en Catalunya, traballaba para Renfe e no seu momento pediu o traslado para estar perto da súa familia. Porén, coñeceu en Cambre a miña nai, que era de Mondoñedo.
No Bierzo vivín até os seis anos, que foi cando nos mudamos á comarca de Verín polo ascenso que lle concederon ao meu pai. Daquela o meu galego era do Bierzo, foi o lugar onde o escoitei por vez primeira e eu mesmo xa falaba galego de inicio. Hai que ver o contexto sociolingüístico que había nos anos 50 nesa comarca. A realidade era que o galego era a lingua do 100% da poboación. Son galego por nacer no Bierzo. A influencia do castelán que entrou con forza despois.
– ND: E pola música?
– CM: Teño que dicir que a música foi algo que sempre estivo en min desde moi pequeno. Xa en Toural eu cantaba en todas partes. A música estaba presente tamén na familia, un exemplo que me quedou na memoria foi que a miña avoa e a miña nai cantaban moi ben. Cando pasamos a vivir perto de Verín, dos 6 até os 10 anos, os agasallos que recibía sempre estaban relacionados coa música. Chegoume un saxo de plástico, unha harmónica, instrumentos de xoguete que eu empregaba. A razón de recibir ese tipo de agasallos supoño que tiña que ver con que na miña familia pensaban que era o que me gustaba.
Logo pasei a estudar de interno nos Salesianos de Ourense e alí a miña afección foi a máis. Con todo, o lugar non era do meu agrado. Para min o mundo que descubrín nese centro era hostil, cunhas tendencias machistas que non me gustaban. Foi ese o motivo polo que, até os 18, percorrín outros en Cambados, Palencia e Guadalaxara, até que comezo a universidade en Compostela. Aínda así, recoñezo que entre o positivo que atopei daquela experiencia educativa estaba a importancia que lle daban os Salesianos á música e ao teatro. En realidade, ás artes en xeral. Alí foi onde comecei a aprender algo de piano e de guitarra. (…)”
Pere Tobaruela, novo correspondente da Real Academia Galega: “A banda deseñada ou libros con información gráfica recuperan lectorado”
Entrevista de Antón Escuredo a Pere Tobaruela en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): Para ser correspondente da Real Academia Galega hai que ter detrás unha traxectoria.
– Pere Tobaruela (PT): Desde logo. Falar da miña traxectoria e dos meus méritos como podes comprender é un pouco difícil mais obxectivamente é así. Unha institución da envergadura da Academia, sobre todo, necesita persoas cunha traxectoria avalada pola súa profesión, polas súas capacidades ou polas titulacións académicas. No meu caso, son unha persoa vinculada á lingua galega e comprometida. Sobre todo, creo que na Academia agora tamén se busca un compromiso coa nosa lingua e a nosa cultura. Nese sentido, a miña traxectoria literaria de todos estes anos é un aval diso, ademais doutras facetas desenvolvidas en Catalunya e aquí no eido da xestión cultural e vinculación máis práctica, non tan literaria. (…)
– ND: Fálase moito de que agora a xente máis nova non le tanto literatura. Que opina?
– PT: Non se trata de ler máis ou menos. Trátase da capacidade de concentración. A dispersión na que vive hoxe inmersa a nosa mocidade polas novas tecnoloxías. Por iso hai unha capacidade moi pouco desenvolvida e a lectura reséntese nese sentido. Mais hai novos rexistros literarios como é a banda deseñada ou como son os libros con máis información gráfica que creo que recuperan ese lectorado. (…)”
O rural cobra un papel protagonista no último poemario da autora paramesa Lorena Souto
Entrevista de Antón Escuredo a Lorena Souto en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): “Son unha escritora de procesos demorados, en certa medida porque ao longo deses anos pasaron moitas outras cousas na miña vida”, recoñece Lorena Souto cando se lle pregunta polo espazo temporal que transcorre entre libro e libro. “Vivín no estranxeiro cinco anos, escribín e publiquei unha tese, mudei logo de país, traballei en cousas moi diversas e pasei por dúas oposicións”, agrega.
Coa escrita tamén realiza un proceso no que “os textos van collendo forma amodo”. Nel, indica, “ás veces son ideas que son como unha obsesión, mais até que queda un libro co que eu estea conforme hai moito proceso de expurgo e de cambio”. Neste sentido, compara ese momento da obra como “o levedar do pan até que está listo”.
O libro xorde como unha ampliación de Coleópteros, o seu anterior traballo, no que retrata un mundo onde non existen as palabras para entender o mundo que se representa e que está instalado no rural galego. “Agora, neste libro, miro máis como funciona a comunicación nese lugar onde se centra a poética até constatar que hai un código diferente que se basea noutras dinámicas comunicativas”, sinala a poeta. Así, na obra colle relevancia a interpretación dos silencios ou dos xestos.
“Hai un intento de comprender a comunicación máis aló do que se di explicitamente”, asegura Lorena Souto. Para tratalo remítese á súa propia familia, onde acha “situacións relevantes que non se verbalizan”. Con todo, a autora prefire “que cadaquén interprete e atope o que necesite”, polo que admite que os seus poemas “deixan bastante espazo para que quen lea colla o que se suxire”. (…)”
Chantada: Simposio-Homenaxe Xosé Lois García. 80 anos de Cultura e Vida, o sábado 6 de setembro
Fina Casalderrey: “A solidariedade real, sen intereses, adoita chegar no lado dos que pouco ou nada teñen”
Entrevista de Antón Escuredo a Fina Casalderrey en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): O seu relato fala da vida e tamén do xornalismo, de que non todo vale para transmitir unha noticia. É unha tarefa difícil nos tempos actuais?
– Fina Casalderrey (FC): A guerra en Ucraína só foi unha escusa para situar o relato na actualidade. As guerras, todas, son sempre atroces e inxustas para a poboación que as sofre; pretendín facer unha pequena reflexión sobre o feito de que non todo vale para chamar a atención do receptor dunha noticia, hai unha deontoloxía escrita nas nosas conciencias que nos fai dar cos límites dos nosos actos.
Precisamente, a única obxectividade que pode mostrar o ser humano á hora de contar o que ve, é a honestidade: contalo desde o seu ángulo. Pero, claro, o morbo “vende” e tenta.
Non hai máis ca fixarse cando nos preveñen de algo que nos van mostrar: “Advertímoslle que as imaxes que veñen deseguido poden ferir a súa sensibilidade”, unha maneira eficaz de reclamar a nosa atención.
E o que me parece rotundamente inaceptábel é incitar adrede á devandita curiosidade enfermiza; poño por caso, provocando a caída dun refuxiado cunha cambadela para que a foto teña máis impacto. Persoalmente, no seu día, conmovérame moito a historia de Omayra Sánchez, á que se alude no relato.
– ND: Situacións extremas como a pandemia ou a guerra deixaron en evidencia moitas inxustizas na nosa sociedade que antes semellaban inexistentes?
– FC: As catástrofes sempre destapan inxustizas que se agravan coa nova situación. Nun naufraxio, os que primeiro se ven son os corpos que aboian na superficie… Negocios de máscaras, xeles, armas… Nestas situacións volven agromar novas fortunas e, loxicamente por cada novo rico, moitos máis pobres. Destápase a miseria humana tanto dos que cometen esas irregularidades coma dos que as permiten.
A solidariedade real, sen intereses, adoita chegar no lado dos que pouco ou nada teñen. Estas cousas, sobre todo as que teñen orixe no propio ser humano, provocan un sentimento de impotencia e desencanto na poboación en xeral.
Sabemos de corrupcións a grandes niveis, de ilegalidades demostradas que quedan impunes… Hoxe é máis doado, para ben (menos valos de censura) e para mal (as fake news circulan á par das informacións veraces), que polas redes sociais nos chegue información que doutro xeito non coñeceriamos.
Porén, creo aínda no ser humano, e non sei se desde esa inxenuidade que me contaxiou o feito de estar corenta anos rodeada de nenos e nenas, non quero perder a cripta dos soños, da utopía. O mundo non está ben, pero podemos cambialo. (…)”
Manuel Rivas: “A imaxinación e a creación literaria tamén son modos de informar e relatar a realidade”
Entrevista de Antón Escuredo a Manuel Rivas en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): Podería ser perigoso o avance da tecnoloxía?
– Manuel Rivas (MR): Non é que poida ser perigoso, é que xa o é. Depende de como utilicemos a tecnoloxía mais actualmente estamos a vivir nun mundo dominado pola síndrome do medo a ficar fóra.
Un perigo importante é pensar que a tecnoloxía pode solucionar os problemas que a humanidade non é capaz de solucionar. O ‘solucionismo tecnolóxico’ é unha superstición que é moi perigosa; na actualidade temos unha emerxencia climática e ambiental que converteu o noso mundo, en parte, nun inferno e as novas tecnoloxías están a ser utilizas en gran medida para a sobreexplotación medioambiental máis do que para buscar unha solución a esa enorme problemática.
– ND: Este avance da teconoloxía pode facer que nos deshumanicemos?
– MR: Oxalá nos deshumanizásemos! O que estamos a facer co resto de especies do planeta é unha desfeita. Até os anos 70 había pitas do monte na Galiza, agora non queda ningunha. Practicamente non hai osos nos montes galegos e xa case non hai vagalumes no país.
Son situacións absolutamente anómalas que se acaban convertendo en normais, a desfeita acaba substituíndo o que debería ser normal e o inaceptábel acábase aceptando. Evidentemente temos que pensar noutra humanidade, unha humanidade en que o resto de seres existentes non sintan espanto de nós. Somos unha especie que causou sucesivos ecocidios e moitísimo dano. É preciso mudar a nosa perspectiva con todo aquilo que nos rodea.
Voltando ao comezo, creo que a literatura pode desempeñar ese papel de crear realidades alternativas. Parte da nosa natureza é a vangarda creativa e é moi bo que teña hábitats novos como Nós Diario que é toda unha esperanza de futuro.”
Xosé Manuel Sánchez Rei: “Ribeira de Piquín sempre foi unha terra de afamados gaiteiros e artesáns de gaita”
Entrevista de Antón Escuredo a Xosé Manuel Sánchez Rei en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): Que ten de particular a Ribeira de Piquín para lle dedicar un traballo así?
– Xosé Manuel Sánchez Rei (XMSR): A nación toda posúe unha extraordinaria cultura de orixe tradicional de que os cantares e poesías orais representan máis unha manifestación desa vizosidade e, neste sentido, a zona da Ribeira de Piquín non constitúe unha excepción. Sempre foi unha terra de afamados gaiteiros e artesáns de gaita, como Xosé Seivane, e sempre se caracterizou, ao mesmo tempo, por ser unha área en que o canto e poesía orais tiñan un relevante protagonismo entre a veciñanza.
Hai rexións ou concellos que contan con seus propios cancioneiros publicados (A Ribeira Sacra, A Terra Chá, Fisterra, Cotobade, Pol etc.) e Noemí e eu pensamos que era de xustiza desenvolvermos un traballo que humildemente servise para equiparar A Ribeira de Piquín a esoutros territorios. A idea pareceu ben a Pablo Quintana, polifacetado director de Edicións Canela, quen desde o primeiro momento apoiou a iniciativa co entusiasmo, a rigorosidade e a xenerosidade que caracterizan os seus proxectos editoriais.
– ND: Foi complexo estruturar a información escrita e oral que atoparon sobre a zona?
– XMSR: Na verdade, unha parte xa estaba máis ou menos pronta. Cando no ano 2018 andaba a preparar os materiais que darían forma ao libro Xosé Seivane. A gaita con maiúscula (Canela, 2019), fun organizando pastas con diferentes informacións (entrevistas, gravacións, notas biográficas, etc.).
Tamén, a consultar cancioneiros clásicos (Inzenga, Torner & Bal y Gay, Rielo Carballo, Schubarth & Santamarina etc.), reparei nalgúns cantares de orixe tradicional da zona que quizais coñecese a nai de Seivane, Estrella Rivas, que costumaba cantar durante as noites ao calor da cociña da lareira. Ese foi o núcleo do traballo, mais outras poesías (as menos) proveñen da compilación directa, produto da xentileza dalgunha xente a quen Noemí e eu entrevistamos.
Despois tivemos de adoptar certas decisións, como, por exemplo, optarmos pola orde alfabética na disposición dos textos, indicarmos a fonte, optimizarmos a lingua rexistrada (cando non afectase a rima nin a medida dos versos), etc.
– ND: Que características teñen en común estes cantares?
– XMSR: Como acontece neste tipo de literatura, algúns deles son comúns a máis rexións da Galiza e até varios retrotraen as súas primeiras documentacións ao século XVIII. O que posúen en común eses 200 textos asenta nos trazos lingüísticos locais e populares que transparecen nas letras e na expectábel vinculación á comarca de que proceden, o que se verifica nos topónimos que figuran nos versos, cal “Boel”, “Chao”, “Cuíña”, “Mestre”, “Paíme”, “Ouviaña”, etc.
Ese vínculo tamén se constata nas referencias a oficios habituais outrora na zona, como os arrieiros, segadores, etc., mais que hoxe xa non se practican.
– ND: Falan no libro da importancia de manter e difundir os cantares. Como se podería conseguir nos tempos actuais?
– XMSR: A sociedade tradicional camponesa que xerou e mantivo eses cantos durante centos de anos foi devalando ao longo do século XX e nese proceso tamén foron desaparecendo os ambientes e as situacións das comunidades rurais en que se recitaban ou en que se cantaban tales poesías.
Porén, fan parte non menor da cultura galega contemporánea e talvez un modo de os difundir puidese provir dun maior peso nos currículos escolares do país, naturalmente sempre os sabendo encaixar no seu contexto e nunca os deixando de explicar ao alumnado. Por outro lado, actualmente hai grupos de música folque que contribúen poderosamente para daren a coñecer eses textos e que desenvolven unha interesantísma actualización deles.”
