A AELG lamenta fondamente a perda de María da Vrea, Mestra da Memoria en 2025, que faleceu o 24 de marzo de 2026, aos 93 anos de idade.

Lembramos aquí un fragmento da laudatio que lle dedicara Calros Solla:

“María Conceución Fraíz Canaval naceu na casa da Vrea e lugar de Covas o 3 de agosto de 1933. Foi a máis nova de catro irmáns (algún outro malogrouse). María, filla de Ramiro Fraíz Iglesias (A Insua-Castrelo) e de Xosefa Canaval Matelo (Folgoso), enfeita o seu nome de pía co chamadeiro da Vrea, xa que a casa familiar se ergue ao pé da Vrea Vella, unha ancestral vía de comunicación que atravesaba, de oeste a leste, o sur do territorio de Cerdedo.
María foi un case nada á escola (“Aprendín as catro reghras e pouco máis”), porén soletreou dende cativa un moito do catecismo do labrego, é dicir, da vida suxeita e sacrificada do agro. Ela mesma recorda o que se dicía daquela: “O traballo do neno é pouco, e quen o desproveita é un louco”. O migallo que asistiu á escola rendeulle ben, pois, amais da lectura, da escritura e dos rudimentos matemáticos, boa parte do seu repertorio en castelán (romances, cancións, oracións…) deprendeuno na unitaria de Folgoso (escola mixta con tabique segregador), ao coidado da mestra Manuela Cachafeiro: “Liamos esas poesías nos libros, e a min quedábanme”. Se había que atender a visita do inspector e María non estar presente, a mestra non dubidaba en ila buscar á casa, para deixar a institución docente en bo lugar. A memoria da cativa era un valor seguro. De calquera xeito, a escola da posguerra era un niño de piollos (“neghros, no pelo neghro; brancos, no pelo loiro”) e os nenos aldeáns, descalzos e remendados, de acudiren luxados á lección, debían antes lavar as mans e a cara na auga da presa.
Alén do ensino regrado, a devoción que lles profesaba á súa nai Xosefa (Pepa) e á súa avoa materna Filomena Matelo Canaval (Mamá Filomena), e mais a escoita atenta e respectuosa das voces anónimas do pobo fixérona herdeira dun mesto e vizoso saber: coplas, adiviñas, contos, refráns…, expresados con primor na nosa lingua. Ai, canto deron de seu aqueles seráns, aquelas rúas e esfolladas…! No lecer ou na angueira, no loito ou na troula, canto se aprendía dos vellos! Os seus veciños escóitana abraiados: “–Ti moito sabes, María!; onde o aprendiches!? –Aprendino de miña avoa mais de miña nai! –Pois, nós non sabemos nada deso! –Vós sodes de canda min; se non sabedes, é porque non lle puxestes atención!”.
Conta María Fraíz con moita graza que, pola rama paterna, viría sendo bisneta dun cura. A súa avoa de Castrelo apelidábase “Iglesias”: María Iglesias. O seu tataravó entregou no hospicio a filla que lle fixera á súa anónima tataravoa. Pasados os anos, o cura volveu pola rapaza –xa moza– para que o atendese na vellez. O crego soubo identificar a súa filla porque, antes de deixala no orfanato, lle tallara coa navalla unha corta nun pé. Como dixo a nosa informante: “Os fillos dos curas todos son Ighlesias”.
E a min dáme por pensar que todos os galegos somos fillos dun cura ou dun deus menor que, acabadiños de nacer, nos deixaron quedar no hospicio, non sen antes tallarnos unha amosega na planta do pé para, cando se cumpriren os tempos, noso pai volver por nós, recoñecernos e aconchegarnos a canda el ao pé do lume.
As galegas e galegos recoñecidos polo deus novo do ceo novo son sen dúbida os distinguidos co galardón Mestras e Mestres da Memoria. Ben seguro, María da Vrea e os integrantes do Equipo Chaira han ter a marca no pé e, se procedese, eu pediríalles que nola mostrasen para tapar as bocas da incredulidade.”

Aquí pode consultarse o fondo videográfico coas súas participacións no Proxecto Polafías.