XXXV Xornadas de Lingua e Literatura, en Compostela, o 18 de abril
Arquivos da etiqueta: Begoña Caamaño
Xuntas polas Letras, en Compostela
Ramón Nicolás: ‘A nena que perdeu un zapato na lama quere ser unha cartografía emocional polos lugares que teñen unha influencia na vida de Begoña Caamaño’
Entrevista de Angelo Nero a Ramón Nicolás en Nueva Revolución:
“(…) – Nueva Revolución (NR): Haberá moito que dicir sobre a vida e obra de Begoña este ano, non so sobre a súa narrativa, senón tamén da sua traxectoria periodística, feminista e política, máis sorpréndenos gratamente un libro como este, tanto polo formato, como pola procura de ese lado máis intimo da escritora. Cóntanos, Ramón, ¿como xorde A nena que perdeu un zapato na lama? E ¿como foi a labor de investigación para mergullarte na infancia de Begoña Caamaño?
– Ramón Nicolás (RN): O libro ten unha xénese un tanto diferente do que en min é habitual, isto é, non é resultado de nada que tivese programado con anterioridade, tampouco é un libro de encarga editorial. Na realidade vai nacendo, de modo parello, a un exercicio de divulgación sobre Begoña Caamaño que programei este pasado verán para o meu alumnado. Quería que soubesen que no barrio no que vivían, e no que estudaban, existiu unha nena curiosa, aleuta, lectora e rebuldeira que se formou e medrou nas rúas dun barrio obreiro como o do Calvario, que logo marchou a vivir a Coia e máis tarde a Santiago, que exerceu de xornalista e tamén foi escritora e que, por riba de todo, foi unha persoa comprometida coas causas da liberdade e do feminismo, tamén da lingua galega.
– NR: E a través da voz Morgana, unha das súas personaxes, que recorremos os lugares máis senlleiros dos primeiros anos de Begoña, aqueles que “foron determinantes na súa maneira de posicionarse, de ver o mundo e de entendelo”, ¿por que quixeches que fora Morgana quen nos conducira por este feixe de pequenas historias arredor da relación entre Begoña e o seu barrio?
– RN: Morgana chegou un tanto misteriosamente a este libro, e non sei realmente como, pero si sei que foi un recurso operativo tanto para que nos desvelase o que ela sabía sobre a súa infancia e parte da adolescencia, porque Morgana o sabe todo, como para homenaxeala desde o que foi a segunda novela de Begoña onde ela cobra unha nova vida, diferente e individualizada respecto doutras Morganas que coñecermos a través da literatura.
– NR: No libro está a saudade que moitos dos que alí nacemos -eu nacín en Cabral, e vivín tamén un tempo no Calvario- do concello de Lavadores, da “Rusia chiquita”, de que xeito marcou a Begoña Caamaño a historia de loita deste territorio, cunha forte implantación do agrarismo e onde se ergueron as barricadas antifascistas en 1936, e que foi anexionado por Vigo cinco anos máis tarde? Naqueles derradeiros anos da ditadura aínda había unha memoria da represión no Calvario?
– RN: Eu tamén nacín alí. A primeira memoria que teño do barrio é a dun lugar de aluvión, en onde se instalaron moitas persoas de diversas partes de Galicia e do resto do Estado, e onde o espírito proletario era cultivado en todos os seus recantos. Todo o mundo traballaba ou quería traballar: nos comercios, nas tendas, nas fábricas, nos asteleiros…, esa foi a realidade que eu coñecín e que non debeu ser moi distinta da que percibiu Begoña.
No meu caso -é de sospeitar que no de Begoña tamén- esperto á realidade da represión na guerra e na posguerra por cousas que se contan na casa pero xa nos anos setenta, morto Franco…, un taxista asasinado en Cabral, outro labrego morto en Candeán, un fuxido que era de Lavadores…, datos soltos, de aquí e acolá, que logo ampliei, claro é, con lecturas. O que non dubido é que a identidade do Calvario é singular e vén determinada por algunhas das cuestións que sinalo. (…)”
Entrevista a Ramón Nicolás sobre A nena que perdeu un zapato na lama
Desde a Radio Galega:
“Entrevista de Kiko Novoa a Ramón Nicolás arredor do seu libro sobre Begoña Caamaño A nena que perdeu un zapato na lama. Pode escoitarse aquí.”
Vigo: mesa redonda Begoña Caamaño, escritora (e) feminista
Mesa redonda Begoña Caamaño, escritora (e) feminista, en Vigo
Vídeo da Homenaxe a Begoña Caamaño
Navegamos. Manifesto da AELG no 8M
“Escribo dende un xénero excluído e dende unha lingua minorizada e asumo a responsabilidade que esa escolla conleva”, Begoña Caamaño
O Libro Branco da AELG, elaborado nesta década, conclúe que o perfil medio da persoa asociada é un home de máis de cincuenta anos con estudos universitarios. O que é o mesmo que dicir que ese é o perfil medio da persoa escritora. As autoras tan só representamos o 35% e temos un perfil claramente diferenciado: a nosa porcentaxe é maior nas xeracións máis novas, somos as que temos unha dedicación máis esporádica e estamos menos traducidas.
A dedicación esporádica e a incorporación serodia ás letras, analizada en décadas pasadas, están a sinalar unha realidade que atinxe especialmente ás escritoras, a falta dun tempo propio, motivada polo peso do doméstico e dos coidados que seguen a recaer fundamentalmente nas mulleres. En 1990, María Xosé Queizán escribía como a presión social á que nos vemos sometidas nos leva a elixir xéneros que non esixan unha dedicación temporal continuada. Tres décadas despois, esa realidade persiste.
Sermos menos traducidas evidencia outra realidade, a nosa menor presenza a todos os niveis, publicamos menos, a nosa obra está menos difundida e é menos recoñecida, de feito somos menos premiadas. Isto é o que din os datos numéricos que poden ser comprobados nos Informes de Literatura do CIRP ou na publicación A Muller na Cultura Galega (II) do Consello da Cultura.
E aínda poderiamos dicir que, por suposto, somos menos lidas. Cal foi o último libro que lestes dunha escritora? Cantos no último ano?
“Eu tamén navegar”, Xohana Torres
Porén, malia bater contra este teito de cristal que é o mundo da produción literaria: publicación, difusión e recoñecemento, cómpre recoñecer que a incorporación das mulleres á literatura, especialmente cando achegan o punto de vista do seu xénero, enriqueceu o panorama literario das diferentes linguas da Terra.
“D’aquelas que cantan as pombas y as frores
Todos din que teñen alma de muller,
Pois eu que n’as canto, Vire d’a Paloma,
¡Ay! ¿de que’ a terei?”, Rosalía de Castro
Porque agora escribimos nosoutras, as fillas por fin alfabetizadas de innúmeras xeracións de mulleres traballadoras. Mulleres que loitaron cada día para que as súas descendentes puidésemos chegar á Universidade e acadar a independencia económica que as nosas avoas e nais soñaron para nós. Somos as netas e bisnetas das coetáneas de Clara Zetkin, Rosa Luxemburgo ou Simone de Beauvoir.
Nosoutras, as mortas de bala nas rúas polo racismo que persegue migrantes, as vítimas das guerras e dos femixenocidios para extinguir en nós un pobo enteiro.
“A noite na cidade é escura, excepto polo brillo dos mísiles,
silenciosa, excepto polo son do bombardeo,
aterradora, excepto pola promesa tranquilizadora da oración,
negra, excepto pola luz dos mártires.” Heba Abu Nada (1)
Nosoutras, as vítimas desoutra guerra que devasta o noso fogar, asasinadas.
“Soa.
Soas.
Soíñas.” Sesé Mateo
Nosoutras, as nenas maltratadas polo pai que vivimos neses fogares en que a violencia o impregna todo. Nosoutras aldraxadas.
Nosoutras, as mulleres tratadas como “bonecas, (porque) calquera parte da (nosa) anatomía é máis digna de loubanzas que o (noso) cerebro”, esa visión patriarcal que condiciona a recepción da nosa obra e a súa difusión, e que nos trata como “símbolo da posición social e reforzamento do prestixio”(2) do patriarcado institucional. Obxectos, sempre obxectos para adornar o espazo que non queren compartir.
Nosoutras, as que sufrimos todo tipo de violencias, desde a sexual á simbólica e padecemos cada día a violencia institucional que ás escritoras nos nega a realidade en que desenvolvemos a nosa creatividade, impoñéndonos a desigualdade dun mundo literario concibido desde o patriarcado, afastado da conciliación e dos coidados.
“Os que negan â muller
intelixencia e talento,
a millor contestaceon
cicais que fose o disprecio.” Filomena Dato
O noso punto de vista ten que ser feminista, porque o feminismo nos visibiliza e reivindica. Porque o feminismo é unha ferramenta transversal que constrúe unha sociedade máis xusta, para todas as persoas, independentemente do xénero.
Sabemos que estas afirmacións non adoitan ser ben recibidas, sabemos que se menospreza a nosa obra cando non oculta a cor lilá dos vimbios cos que está trenzada, cando non fala de pombas e flores.
E sabemos que as nosas palabras-pedra poderán acadar a bóveda de cristal que nos frea, se rubimos polos libros de todas as penélopes que desoíron o oráculo e ousaron, ousan, navegar.
“Pero se non me ves, es ti quen erra.”, Luísa Villalta
As escritoras, mulleres ao fin, coma as mulleres sufrimos o patriarcado e o sexismo e con preocupación observamos as reticencias e os pasos atrás de quen non entende que avanzarmos nosoutras é avanzarmos nós.
Neste 8 de marzo, tamén nós facemos un chamamento a participar de cantas mobilizacións ou actividades conmemoren a data levando por bandeira os versos de Rosalía, Filomena, Mª Victoria, Xela, Luísa, Begoña ou Xohana, e tantas, tantas outras.
(1) Poeta palestina asasinada durante un bombardeo israelí en Gaza.
(2) Frases de Begoña Caamaño.
Galiza, marzo de 2026.
O manifesto pode descargarse en formato .pdf nesta ligazón.
O feminismo como motor da obra literaria de Begoña Caamaño
Entrevista de Manuel Xestoso a Marta Dacosta e Marga do Val en Nós Diario:
“(…) “En moitas ocasións denígrase a vocación política como motor da literatura, nunha contradición manifesta coa vontade das autoras. Sucedeu por exemplo, con Luísa Villalta, sobre a que se elaboraron moitos discursos que puñan o foco naqueles aspectos menos controvertidos da súa obra. Non queremos que suceda isto con Begoña Caamaño, quen declarou por activa e por pasiva que a súa militancia feminista e a prol da lingua galega facía parte indisolúbel da súa obra literaria”.
A escritora Marta Dacosta falaba así con Nós Diario sobre a autora de Morgana en Esmelle pouco antes da súa intervención na palestra Feminismo e literatura. O compromiso na escrita feminina. O exemplo de Begoña Caamaño, que tivo lugar onte no Centro Sociocultural das Fontiñas, en Compostela e na que interviron Marga Do Val e a propia Dacosta. O acto, segundo esta última, tiña vontade divulgativa, “queremos dar a coñecer a figura de Caamaño en todas as súas moitas facetas. Ela sempre se declarou feminista e aplicou esa definición tanto ao seu traballo de activista como a toda a súa obra literaria”.
Caamaño foi unha das promotoras da Asociación de Mulleres Galegas na Comunicación (MUGACOM), e militou en Mulheres Nacionalistas Galegas (MNG) e na Marcha Mundial das Mulleres -organizadora do acto de onte-, polo que salientar esta faceta da súa figura resulta fundamental para comprender a globalidade do seu traballo creativo.
As dúas novelas polas que é máis coñecida Caamaño inciden nesa necesidade de ter presente o seu compromiso á hora de avaliar a súa obra. Marga Do Val explica que “Circe ou o pracer do azul revisa a mitoloxía grega desde un punto de vista feminista; Morgana en Esmelle enlaza a materia de Bretaña co mundo de Cunqueiro, desde unha mirada feminina que opón os roles de Morgana e de Viviana aos propósitos e intencións de Merlín”.
Do Val inscribe ese proxecto de “reescribir” os mitos desde a óptica feminina nunha corrente que remonta á novela de Christine Brückner Se tiveses falado, Desdémona, ou a algunhas obras de María Xosé Queizán ou de Xohana Torres, en cuxos versos se apoia Caamaño. (…)”
Eva Mejuto: “Con esta obra pretendo facer partícipes ás crianzas de todas as loitas de Begoña Caamaño”
Entrevista de Sergio Casal a Eva Mejuto en Nós Diario:
“(…) – Nós Diario (ND): Por que contar a historia de Begoña Caamaño a través dun álbum ilustrado?
– Eva Mejuto (EM): Para min o álbum ilustrado é a modalidade narrativa máis atractiva e estimulante para as crianzas. Contar unha historia coa combinación de texto e imaxes paréceme como autora moi divertido; e, como lectora de álbum ilustrado, penso que é un formato ao que se lle pode sacar moito partido.
– ND: Que lle permitiu expresar que non cabía nun relato máis convencional?
– EM: Nun álbum ilustrado o texto permite narrar os feitos e as ilustracións van máis á parte afectiva. O texto é moi breve e a ilustración ten o labor de amplificar toda a información e permite facer metáforas visuais, como neste caso, que son bastante potentes. Permite unha lectura máis profunda, con moitas capas. Os máis pequenos comprenderán unha cousa e os maiores, outra. Esta é unha lectura na que caben moitas lecturas. (…)”
